पदवीधर-शिक्षक मतमोजणी मंगळवारी: पसंतीक्रमाची मते कशी मोजली जातात, विजयाचा कोटा कसा ठरतो आणि मोजणी कुठे होणार

विधान परिषदेच्या पाच जागांसाठी आज, शुक्रवारी दुपारी ४ वाजता मतदान संपले की मतपेट्या कडेकोट बंदोबस्तात स्ट्राँग रूममध्ये जातील. मतमोजणी मंगळवार, २७ ऑक्टोबरला होणार आहे. या निवडणुकीत ईव्हीएम नाही, त्यामुळे प्रत्येक मतपत्रिका हाताने तपासली आणि मोजली जाते. प्रत्येक मतदारसंघातून एकच सदस्य निवडायचा असल्याने विजयासाठी वैध मतांच्या निम्म्यापेक्षा एक मत अधिक, असा कोटा लागतो. पहिल्या पसंतीच्या मतांवर कोणीही तो गाठला नाही, तर सर्वांत कमी मते असलेले उमेदवार एकेक करून बाद होतात आणि त्यांच्या मतपत्रिकांवरील पुढील पसंती मोजल्या जातात. म्हणूनच अनेकदा निकाल रात्री उशिरा किंवा दुसऱ्या दिवशी लागतो.

मतमोजणीचा दिवस: थोडक्यात

• तारीख: मंगळवार, २७ ऑक्टोबर २०२६. निवडणूक आयोगाच्या कार्यक्रमानुसार संपूर्ण निवडणूक प्रक्रिया ३१ ऑक्टोबरपर्यंत पूर्ण व्हायची आहे.
• पाच जागा, एकूण १८२ उमेदवार: औरंगाबाद विभाग पदवीधर ४१, पुणे विभाग पदवीधर ४७, नागपूर विभाग पदवीधर ३८, अमरावती विभाग शिक्षक २६ आणि पुणे विभाग शिक्षक ३०.
• प्रत्येक जागेची मोजणी स्वतंत्र असते आणि प्रत्येकाचा कोटाही वेगळा ठरतो.
• संबंधित विभागीय आयुक्त हेच निवडणूक निर्णय अधिकारी आहेत आणि निकाल तेच जाहीर करतात.

मोजणी कुठे होणार

• पुणे पदवीधर आणि पुणे शिक्षक: बालेवाडीतील श्री शिवछत्रपती क्रीडा संकुलाचे बॅडमिंटन सभागृह. फ्री प्रेस जर्नलच्या वृत्तानुसार पदवीधरसाठी पाच रांगांत १०० टेबल आणि शिक्षकसाठी तीन रांगांत ४२ टेबल असतील. पाचही जिल्ह्यांतील मतपेट्या पोलीस बंदोबस्तात बालेवाडीला आणल्या जाणार आहेत.
• औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) पदवीधर: सकाळी ८ वाजल्यापासून चिकलठाणा एमआयडीसीतील मे. रिसॉन्टे लॉजिस्टिक एलएलपी (प्लॉट क्र. ई-५४) येथे, असे पोलिसांनी सांगितले आहे. ॲग्रोवनच्या वृत्तानुसार मोजणीसाठी ७० टेबल आणि टपाली मतपत्रिकांसाठी एक, असे ७१ टेबल आहेत. मोजणीसाठी सुमारे ५०० अधिकारी-कर्मचारी नेमले असून केंद्राच्या सुरक्षेसाठी ७१२ पोलीस आणि राज्य राखीव पोलीस दलाची एक कंपनी तैनात असेल.
• अमरावती शिक्षक: अमरावतीतील लोकशाही भवन. मतदानानंतर मतपेट्या तेथील स्ट्राँग रूममध्ये ठेवल्या जाणार असून मोजणीही तेथेच होईल.
• नागपूर पदवीधर: मोजणी २७ ऑक्टोबरलाच आहे, पण केंद्राचे ठिकाण सांगणारी अधिकृत घोषणा आम्हाला आढळली नाही. नागपूर विभागीय आयुक्त कार्यालयाकडून खात्री करून घ्या.
• सुरुवातीची वेळ: आम्हाला मिळालेल्या माहितीत केवळ छत्रपती संभाजीनगरची सकाळी ८ ची वेळ स्पष्ट आहे. इतर केंद्रांची वेळ अद्याप जाहीर घोषणांत दिसली नाही.

पहिला टप्पा: पेट्या उघडणे, मतपत्रिका एकत्र करणे, बाद मते वेगळी करणे

मोजणीच्या ठिकाणी कोणाला प्रवेश असतो हे निवडणूक संचालन नियम, १९६१ चा नियम ५३ ठरवतो: मोजणी कर्मचारी, निवडणूक आयोगाने अधिकृत केलेल्या व्यक्ती, कर्तव्यावरील सरकारी कर्मचारी, उमेदवार आणि त्यांचे निवडणूक व मोजणी प्रतिनिधी. मोजणी सुरू करण्यापूर्वी निवडणूक निर्णय अधिकारी उपस्थितांना मतदानाच्या गुप्ततेबाबत लोकप्रतिनिधित्व अधिनियमाचे कलम १२८ वाचून दाखवतात (नियम ५४). नियम ७३ नुसार आधी टपाली मतपत्रिका हाताळल्या जातात, मग मतपेट्या उघडून प्रत्येकीतील मतपत्रिकांची संख्या नोंदवली जाते.

यापूर्वी राज्यात झालेल्या अशा मोजण्यांत सर्व पेट्यांतील मतपत्रिका एकत्र मिसळूनच पुढे नेल्या गेल्या आहेत. २०२० मध्ये मराठवाडा पदवीधरच्या मोजणीत त्या एका मोठ्या मिक्सिंग ड्रममध्ये टाकून मग २५-२५ च्या गठ्ठ्यांत मोजल्या गेल्या, असे लोकमतने नोंदवले होते. २०२३ मध्ये नाशिक पदवीधरसाठी प्रत्येक पेटीतील मतपत्रिका एकत्र करून त्यांचे एक-एक हजार मतपत्रिकांचे गठ्ठे बांधले जातील, असे तेव्हाच्या विभागीय आयुक्तांनी सांगितले होते. त्यामुळे केंद्रनिहाय किंवा गावनिहाय निकाल मिळत नाही.

याच टप्प्यात अवैध मतपत्रिका बाजूला काढल्या जातात. नियम ७३(२) नुसार पुढील स्थितीत मतपत्रिका बाद ठरते:

• कोणत्याही उमेदवारासमोर '१' लिहिलेला नाही;
• '१' एकापेक्षा जास्त उमेदवारांसमोर आहे, किंवा तो कोणासाठी आहे हे स्पष्ट होत नाही;
• एकाच उमेदवारासमोर '१' आणि दुसरा आकडाही आहे;
• मतदाराची ओळख पटेल अशी खूण किंवा लिखाण आहे;
• मतदान केंद्रावर दिलेल्या पेनाऐवजी इतर साधनाने आकडा लिहिला आहे.
• पसंती आकड्यांत हवी; 'एक', 'दोन' असे शब्दांत लिहिलेले चालत नाही.

दुसरा टप्पा: पहिल्या पसंतीची मते आणि विजयाचा कोटा

वैध मतपत्रिकांचे पहिल्या पसंतीनुसार उमेदवारनिहाय गठ्ठे केले जातात आणि प्रत्येक उमेदवाराच्या नावे त्याच्या गठ्ठ्यातील मते जमा होतात (नियम ७४). एकाच जागेच्या निवडणुकीत प्रत्येक मतपत्रिकेचे मूल्य १ धरले जाते आणि कोटा नियम ७५ नुसार असा काढतात:

• सर्व उमेदवारांची वैध मते एकत्र करा;
• बेरजेला २ ने भागा;
• भागाकारातील बाकी सोडून द्या आणि १ मिळवा. हाच कोटा.

'वैध मते ÷ (जागा + १), त्यात १ अधिक' हे सामान्य सूत्र अनेक जागांच्या निवडणुकीसाठी आहे (नियम ७६; तेथे प्रत्येक मतपत्रिकेचे मूल्य १०० धरतात). जागा एकच असल्याने ते ÷ २ इतके सोपे होते. उदाहरण: २०२० मध्ये पुणे पदवीधर मतदारसंघात २,२८,२५९ वैध मते होती आणि कोटा १,१४,१३० ठरला होता, असे राज्याच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांच्या निकालपत्रकात दिसते. पहिल्या पसंतीचीच मते कोट्याइतकी किंवा जास्त असतील, तर तो उमेदवार लगेच विजयी घोषित होतो.

तिसरा टप्पा: बाद फेऱ्या आणि पुढील पसंतीचे हस्तांतरण

• कोणीच कोटा गाठला नाही, तर त्या टप्प्यापर्यंत सर्वांत कमी मते असलेल्या उमेदवाराला स्पर्धेतून बाद केले जाते (नियम ७५(३)).
• त्याच्या सर्व मतपत्रिका पुन्हा तपासल्या जातात. प्रत्येक मतपत्रिकेवर अजून स्पर्धेत असलेल्या उमेदवारासाठी पुढची जी पसंती असेल, त्या उमेदवाराच्या नावे ती मतपत्रिका वर्ग होते.
• ज्या मतपत्रिकेवर स्पर्धेतील कोणत्याही उमेदवारासाठी पुढची पसंती नाही, ती संपुष्टात आलेली (exhausted) मानून वेगळी ठेवली जाते. एकच आकडा दोघांना दिला असेल किंवा क्रम तुटला असेल (उदा. २ नंतर थेट ४), तर ती मतपत्रिकाही त्या टप्प्यावर संपुष्टात येते (नियम ७१).
• प्रत्येक हस्तांतरणानंतर कोणी कोटा गाठला का ते पाहिले जाते. नाही, तर पुढचा सर्वांत कमी मतांचा उमेदवार बाद होतो आणि हीच प्रक्रिया पुन्हा.
• सर्वांत कमी मतांवर दोन उमेदवार बरोबरीत असतील, तर ज्याची पहिल्या पसंतीची मते कमी तो बाद होतो; तीही समान असतील तर चिठ्ठी टाकून निर्णय होतो (नियम ७५(४)).
• एखाद्या उमेदवाराने कोटा गाठला किंवा स्पर्धेत एकच उमेदवार उरला, की तो विजयी ठरतो (नियम ७५(२)). संपुष्टात आलेल्या मतपत्रिका बाजूला पडत असल्याने शेवटी उरलेला उमेदवार कोट्यापेक्षा कमी मतांवरही निवडून येऊ शकतो.
• कोणत्याही हस्तांतरणाआधी किंवा नंतर उमेदवार किंवा त्याचा प्रतिनिधी मतपत्रिकांची फेरतपासणी आणि फेरमोजणी मागू शकतो (नियम ८२).

निकालाला इतका वेळ का लागतो

• सर्व काम हाताने: एकट्या पुणे पदवीधर मतदारसंघात ३,८८,०१९ नोंदणीकृत मतदार आहेत. मतदान झालेली प्रत्येक मतपत्रिका उघडून, तपासून, गठ्ठ्यांत लावावी लागते.
• मोठी मतपत्रिका: पुणे पदवीधरमध्ये ४७ उमेदवार आहेत. पहिल्या पसंतीत निकाल लागला नाही, तर अनेक बाद फेऱ्या होऊ शकतात आणि प्रत्येक फेरीत बाद उमेदवाराच्या मतपत्रिका पुन्हा वर्गवारी कराव्या लागतात.
• मागचा अनुभव: २०२० मध्ये मोजणी गुरुवार, ३ डिसेंबरला सुरू झाली होती आणि मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांचे पाचही जागांचे एकत्रित निकालपत्रक शुक्रवार, ४ डिसेंबरच्या रात्री १० वाजताचे आहे. त्या वेळी मराठवाड्यात वैध मते वेगळी करून कोटा निश्चित होण्यासच रात्री ८ पर्यंत वेळ लागेल, असे लोकमतने नोंदवले होते. २०२४ मध्ये नाशिक शिक्षक मतदारसंघाचा निकाल मध्यरात्रीनंतर जाहीर झाला होता.
• त्यामुळे मंगळवारी पहिल्या पसंतीचे आकडे संध्याकाळपर्यंत येऊ शकतात, पण अंतिम निकालासाठी रात्री उशिरापर्यंत किंवा बुधवारपर्यंत थांबावे लागू शकते.

निकाल कसा पाहावा

• निकाल मोजणी केंद्रावर निवडणूक निर्णय अधिकारी (विभागीय आयुक्त) जाहीर करतात. नियम ८४ नुसार ते निकाल विहित नमुन्यात घोषित करून त्याच्या प्रती निवडणूक आयोग आणि राज्याच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना पाठवतात आणि विजेत्याला निवडीचे प्रमाणपत्र देतात (नियम ८५).
• राज्याच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांचे संकेतस्थळ ceoelection.maharashtra.gov.in: २०२० मध्ये येथे प्रत्येक जागेची वैध मते, कोटा आणि पहिल्या दोन उमेदवारांची मते असलेले एकत्रित निकालपत्रक प्रसिद्ध झाले होते. यंदाचे निकाल निवडणूक आयोगाच्या निकाल पोर्टलवर येतील का, याची खात्री आम्हाला करता आली नाही.
• पुणे विभागाची अधिकृत माहिती divcompune.maharashtra.gov.in वर मिळते. इतर विभागांसाठी संबंधित विभागीय आयुक्त कार्यालयाच्या घोषणा पाहा.
• फेरीनिहाय आकडे वाचताना कोट्याकडे लक्ष ठेवा. पहिल्या पसंतीत कोणी पुढे असले, तरी कोटा गाठेपर्यंत किंवा शेवटचा उमेदवार उरेपर्यंत निकाल ठरत नाही.
• मोजणी सभागृहात सर्वसामान्यांना प्रवेश नाही. केंद्राबाहेर गर्दी करू नका आणि पोलिसांच्या सूचना पाळा.

माहिती स्रोत: निवडणूक संचालन नियम, १९६१ (नियम ५१-५४, ७१-७५, ८२, ८४, ८५); मुख्य निवडणूक अधिकारी, महाराष्ट्र: विधान परिषद निवडणूक २०२० निकालपत्रक; विभागीय आयुक्त, पुणे: पदवीधर व शिक्षक निवडणूक २०२६; फ्री प्रेस जर्नल (पुणे); नवराष्ट्र (पुणे); पुढारी (छत्रपती संभाजीनगर मोजणी केंद्र); पुढारी (मोजणी कर्मचारी); ॲग्रोवन; पुढारी (अमरावती शिक्षक); पुढारी (१८२ उमेदवार); नागपूर टुडे; लोकमत (मराठवाडा मोजणी, २०२०); जनसंजीवनी (नाशिक मोजणी, २०२३); डेक्कन हेराल्ड (नाशिक शिक्षक, २०२४)