धनत्रयोदशी २०२६ शुक्रवार, ६ नोव्हेंबरला: मुंबईत पूजेचा मुहूर्त सायंकाळी ६.३५ ते ८.३५, पुण्यात ६.३२ ते ८.३१; सोने-चांदी घेताना हॉलमार्क आणि बिल तपासा

दिवाळीच्या पाच दिवसांतील धनत्रयोदशी (धनतेरस) यंदा शुक्रवार, ६ नोव्हेंबरला येत आहे. द्रिक पंचांगाच्या मुंबईसाठीच्या गणनेनुसार धनत्रयोदशी पूजेचा मुहूर्त सायंकाळी ६.३५ ते ८.३५ असा दोन तासांचा आहे; पुण्यात तो सायंकाळी ६.३२ ते ८.३१ आहे. धन्वंतरी जयंती आणि यमदीपदानही याच दिवशी आहे. मात्र केंद्र सरकारने आयुर्वेद दिनाची तारीख बदलल्याने हा दिवस आता राष्ट्रीय आयुर्वेद दिन नाही.

६ नोव्हेंबरच्या वेळा: मुंबई आणि पुणे

• त्रयोदशी तिथी: शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर सकाळी १०.३० पासून शनिवार, ७ नोव्हेंबर सकाळी १०.४७ पर्यंत (दोन्ही शहरांसाठी सारखी)
• धनत्रयोदशी पूजा मुहूर्त: मुंबई सायंकाळी ६.३५ ते ८.३५; पुणे सायंकाळी ६.३२ ते ८.३१
• प्रदोषकाळ: मुंबई सायंकाळी ६.०३ ते ८.३५; पुणे सायंकाळी ६.०० ते ८.३१
• वृषभ काळ: मुंबई सायंकाळी ६.३५ ते ८.३५; पुणे सायंकाळी ६.३२ ते ८.३२
• यमदीपदान (सायंसंध्या): मुंबई सायंकाळी ६.०३ ते ७.१९; पुणे सायंकाळी ६.०० ते ७.१५
• धन्वंतरी पूजन (प्रातःकाळ): मुंबई सकाळी ६.४१ ते ८.५७; पुणे सकाळी ६.३६ ते ८.५३

या वेळा पाहिल्यास पूजेचा मुहूर्त म्हणजे प्रदोषकाळ आणि वृषभ काळ जिथे एकमेकांत मिसळतात तो कालावधी आहे.

शहरानुसार वेळ का बदलते?

प्रदोषकाळ सूर्यास्तापासून सुरू होतो. पुण्यात सूर्योदय आणि सूर्यास्त मुंबईपेक्षा थोडे आधी होतात, त्यामुळे पुण्यातील वेळा तीन ते पाच मिनिटे आधीच्या आहेत. अनेक राष्ट्रीय संकेतस्थळे नवी दिल्लीचा मुहूर्त (सायंकाळी ६.०२ ते ७.५७) देतात; तो महाराष्ट्रासाठी लागू नाही. काही संकेतस्थळांवर यमदीपदान ७ नोव्हेंबरला दिलेले दिसते. पण त्रयोदशी ७ तारखेला सकाळीच संपत असल्याने द्रिक पंचांगाने मुंबई आणि पुणे दोन्हींसाठी धनत्रयोदशी आणि यमदीपदान ६ नोव्हेंबरलाच दिले आहे. आमच्या दिवाळी दिनदर्शिकेतही हीच तारीख आहे. इतर गावांसाठी स्थानिक पंचांग पाहावे.

धन्वंतरी जयंती ६ नोव्हेंबरला, आयुर्वेद दिन मात्र २३ सप्टेंबरला

द्रिक पंचांगानुसार धन्वंतरी जयंती (धन्वंतरी त्रयोदशी) धनत्रयोदशीच्याच दिवशी, ६ नोव्हेंबरला आहे. आधी राष्ट्रीय आयुर्वेद दिनही याच दिवशी पाळला जात असे. पण धनत्रयोदशीची तारीख दरवर्षी १५ ऑक्टोबर ते १२ नोव्हेंबरदरम्यान बदलत असल्याने आयुष मंत्रालयाने २३ मार्च २०२५ च्या राजपत्र अधिसूचनेद्वारे दरवर्षी २३ सप्टेंबर हा आयुर्वेद दिन ठरवला, असे पत्र सूचना कार्यालयाने (PIB) जाहीर केले होते. त्यानुसार यंदाचा, म्हणजे अकरावा आयुर्वेद दिन २३ सप्टेंबर २०२६ रोजी साजरा झाला.

सोने घेताना काय तपासाल

• हॉलमार्कमध्ये तीन खुणा असतात: BIS चे मानक चिन्ह, कॅरेट आणि शुद्धता (उदा. 22K916) आणि सहा अक्षरी-अंकी HUID क्रमांक.
• ३१ मार्च २०२३ नंतर HUID नसलेले हॉलमार्क असलेले सोन्याचे दागिने विकता येत नाहीत; आपल्याकडील जुने हॉलमार्क असलेले दागिने मात्र वैध राहतात.
• BIS CARE ॲपमध्ये ‘Verify HUID’ वर क्रमांक टाकून दागिन्याचा प्रकार, शुद्धता आणि तो हॉलमार्क करून घेणाऱ्या सराफाची माहिती जुळते का ते पाहा.
• दागिन्याची शुद्धता हॉलमार्कपेक्षा कमी निघाली, तर BIS नियम, २०१८ नुसार फरकाच्या दुप्पट रक्कम आणि तपासणी शुल्क भरपाई म्हणून मिळण्याची तरतूद आहे. BIS मान्यताप्राप्त हॉलमार्किंग केंद्रात दागिना तपासून घेता येतो.
• पक्के बिल घ्या: वजन, शुद्धता, त्या दिवसाचा दर, घडणावळ आणि GST स्वतंत्रपणे लिहिलेले असावेत.
• घडणावळ प्रत्येक दुकानात आणि दागिन्याच्या प्रकारानुसार वेगळी असते; दोन-तीन दुकानांत विचारून तुलना करा.
• दर रोज बदलतात; ज्या दिवशी खरेदी कराल, त्या दिवसाचा दर पाहून दुकानातील दराशी ताडून पाहा. दसऱ्यानंतरच्या दरांचा आढावा आमच्या सोने-चांदी दरांच्या बातमीत आहे.

चांदीची नाणी, पणत्या, भांडी घेताना

• चांदीचे हॉलमार्किंग अजूनही ऐच्छिक आहे, त्यामुळे सर्व चांदीच्या वस्तूंवर हॉलमार्क नसतो. मात्र १ सप्टेंबर २०२५ पासून हॉलमार्क केलेल्या प्रत्येक चांदीच्या वस्तूवर HUID असणे बंधनकारक आहे.
• चांदीच्या हॉलमार्कमध्ये ‘SILVER’ हा शब्द असलेले BIS चिन्ह, शुद्धतेचा दर्जा (८००, ८३५, ९२५, ९५८, ९७०, ९९० किंवा ९९९) आणि HUID अशा तीन खुणा असतात.
• हा HUID क्रमांकही BIS CARE ॲपमध्ये तपासता येतो.
• PIB च्या डिसेंबर २०२५ मधील माहितीनुसार हॉलमार्क झालेल्या चांदीच्या वस्तूंमध्ये पैंजणांचा वाटा सर्वाधिक आहे आणि त्यानंतर चांदीच्या पणत्यांचा क्रमांक लागतो. त्यामुळे चांदीची पणती किंवा नाणे घेताना हॉलमार्क असलेली वस्तू आहे का, हे आवर्जून विचारा.

भांडी आणि झाडू: परंपरा म्हणून

धनत्रयोदशीला सोने, चांदी आणि नवी भांडी घेण्याची, तसेच नवा झाडू आणण्याची प्रथा जुनी आहे, असे न्यूज18 लोकमतच्या लेखात म्हटले आहे. समुद्रमंथनातून धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले, या कथेशी भांडी खरेदीची परंपरा जोडली जाते. या प्रथा श्रद्धेचा भाग आहेत; त्यातून लाभ होतोच असा कोणताही दावा आम्ही करत नाही. घरात खरोखर लागणारी वस्तू घ्या, किंमतींची तुलना करा आणि बिल जपून ठेवा.

नियोजनासाठी

• धनत्रयोदशी शुक्रवारी आणि लक्ष्मीपूजन रविवार, ८ नोव्हेंबरला असल्याने त्या आठवड्यात बाजारपेठांत गर्दी वाढू शकते; शक्य असल्यास खरेदी आधी किंवा सकाळी उरकून घ्या.
• पूजा आणि यमदीपदान दोन्ही सायंकाळी आहेत; पणत्या पडदे, कागदी सजावट आणि फटाक्यांपासून दूर ठेवा.
• ही बातमी केवळ माहितीसाठी आहे; यात सोने-चांदीच्या दरांचा कोणताही अंदाज किंवा गुंतवणुकीचा सल्ला नाही.

माहिती स्रोत: द्रिक पंचांग (धनत्रयोदशी, मुंबई); द्रिक पंचांग (धनत्रयोदशी, पुणे); द्रिक पंचांग (यमदीपदान, मुंबई); द्रिक पंचांग (यमदीपदान, पुणे); द्रिक पंचांग (धन्वंतरी जयंती, मुंबई); द्रिक पंचांग (धन्वंतरी जयंती, पुणे); PIB: आयुर्वेद दिन दरवर्षी २३ सप्टेंबरला, १३ मे २०२५; PIB: अकरावा आयुर्वेद दिन, सप्टेंबर २०२६; PIB: HUID शिवाय हॉलमार्क दागिने विक्रीस बंदी, ४ मार्च २०२३; PIB: धनत्रयोदशीला BIS हॉलमार्क तपासा, २८ ऑक्टोबर २०२४; PIB: चांदीचे HUID हॉलमार्किंग १ सप्टेंबर २०२५ पासून; PIB: चांदीवरील HUID बाबत माहिती, ४ डिसेंबर २०२५; न्यूज18 लोकमत: धनत्रयोदशीचे महत्त्व, १५ ऑक्टोबर २०२५; माय महाराष्ट्र: दसऱ्यानंतरचे सोने-चांदी दर