मुंबईची हवा: महापालिका, पोलीस आणि प्रदूषण मंडळाच्या प्रमुखांना २६ ऑक्टोबरला हायकोर्टात हजर राहण्याचे आदेश; रस्ते, गल्ल्या आणि पदपथांवर फटाके वर्षभर बंद

मुंबईतील वायू आणि ध्वनी प्रदूषण रोखण्यासाठी दिलेल्या आदेशांचे पालन होत नसल्याबद्दल मुंबई उच्च न्यायालयाने बुधवारी, २१ ऑक्टोबरला तीव्र नाराजी व्यक्त केली. न्यायमूर्ती गिरीश कुलकर्णी आणि न्यायमूर्ती नीला गोखले यांच्या खंडपीठाने मुंबई महापालिका आयुक्त, मुंबई पोलीस आयुक्त आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (एमपीसीबी) प्रमुखांना सोमवार, २६ ऑक्टोबरला स्वतः न्यायालयासमोर येऊन आतापर्यंत केलेल्या उपाययोजनांची माहिती देण्यास सांगितले आहे. सण-उत्सवांतील प्रदूषणाबाबत न्यायालयाने स्वतःहून दाखल करून घेतलेल्या जनहित याचिकेत ही सुनावणी झाली. दिवाळीच्या तोंडावर मुंबईकरांसाठी मुख्य नियम असा: सार्वजनिक रस्ते, गल्ल्या आणि पदपथांवर वर्षातील कोणत्याही दिवशी फटाके फोडता येणार नाहीत.

२१ ऑक्टोबरचे आदेश

• महापालिका आयुक्त, पोलीस आयुक्त आणि एमपीसीबी प्रमुखांनी २६ ऑक्टोबरला स्वतः न्यायालयात उपस्थित राहावे ('फ्री प्रेस जर्नल', 'सकाळ', 'ईटीव्ही भारत'). महापालिका आणि पोलीस आयुक्तांनी त्या तारखेपर्यंत प्रतिज्ञापत्र द्यावे, असे 'आउटलुक'ने म्हटले आहे.
• महापालिका आणि एमपीसीबीने शनिवार, २४ ऑक्टोबरपर्यंत वृत्तपत्रे आणि समाजमाध्यमांवर जाहीर सूचना द्यावी: रस्ते, गल्ल्या आणि पदपथांवर फटाके फोडता येणार नाहीत हे सांगावे, आणि फटाक्यांचा धूर आणि आवाज आरोग्याला कसा घातक ठरतो.
• पोलीस आयुक्तांनी सर्व पोलीस ठाण्यांच्या प्रभारी अधिकाऱ्यांची बैठक घेऊन त्यांना न्यायालयाचे आदेश समजावून सांगावेत आणि पालन झाल्याचे प्रतिज्ञापत्र सादर करावे.
• नियम मोडणाऱ्यांवर कारवाईसाठी प्रमाणित कार्यपद्धती (एसओपी) तयार करावी ('आउटलुक').
• रुग्णालये, शाळा, न्यायालये आणि सरकारी कार्यालयांभोवतीच्या शांतता क्षेत्रांत फटाक्यांवर पूर्ण बंदी ('आउटलुक').
• ढिलाई अशीच राहिली तर संबंधित अधिकारी वैयक्तिकरीत्या जबाबदार ठरतील आणि त्यांच्यावर अवमान कारवाई होऊ शकते, असा इशारा खंडपीठाने दिला.

न्यायालय नाराज का?

२२ सप्टेंबर आणि १५ ऑक्टोबरला सविस्तर निर्देश देऊनही महापालिका आणि एमपीसीबीने नागरिकांसाठी एक साधी जाहीर सूचनाही काढली नाही, याकडे खंडपीठाने लक्ष वेधले. दसऱ्याच्या मिरवणुकांत गजबजलेल्या रस्त्यांवर फटाके फोडले गेले, परवानगीशिवाय मिरवणुका निघाल्या आणि तेथील पोलिसांना न्यायालयाच्या आदेशांची माहितीच नव्हती, असे न्यायालयाने नमूद केले. 'कागदावरच्या आदेशांचा उपयोग काय?' असा प्रश्न खंडपीठाने विचारल्याचे 'फ्री प्रेस जर्नल'ने म्हटले आहे. मुंबईतील प्रदूषण दिल्लीलाही मागे टाकत असल्याचे निरीक्षण नोंदवत, बांधकामांची धूळ आणि बेकायदा राडारोडा टाकण्यावर प्रभावी कारवाई का होत नाही, असा सवालही न्यायालयाने केला. प्रदूषणविषयक नियम आणि कार्यपद्धती केवळ कागदावरच दिसतात, असेही खंडपीठाने म्हटले.

आधीचे आदेश काय सांगतात

• २२ सप्टेंबर: गणेशोत्सवापूर्वी, सणांच्या काळात सार्वजनिक रस्त्यांवर फटाके फोडता येणार नाहीत, असा आदेश.
• १५ ऑक्टोबर: हीच मनाई वर्षभर आणि सर्व सणांना लागू, असे न्यायालयाने स्पष्ट केले.
• फटाक्यांचे उत्पादन किंवा विक्रीवर बंदी घातलेली नाही आणि सण साजरे करण्यावरही निर्बंध नाहीत, असेही न्यायालयाने त्या वेळी सांगितले.
• जनजागृतीसाठी शाळांमध्ये कार्यक्रम, बस, बस थांबे आणि रेल्वेगाड्यांमध्ये घोषणा आणि फलक लावावेत; हरित किंवा कमी उत्सर्जनाचे फटाके वापरण्यास आणि ठरवून दिलेल्या वेळेतच फटाके फोडण्यास प्रोत्साहन द्यावे, असे निर्देश होते.
• नियमभंगाची तक्रार नागरिकांना फोन, ईमेल किंवा ॲपद्वारे करता यावी अशी व्यवस्था महापालिका, एमपीसीबी आणि पोलिसांनी उभारावी, असेही न्यायालयाने सांगितले होते. अशी हेल्पलाइन जाहीर झाल्याचे आम्ही पाहिलेल्या वृत्तांत नाही.

या आठवड्यातील हवेचे आकडे

• केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (सीपीसीबी) २२ ऑक्टोबरच्या बुलेटिननुसार (दुपारी ४ पर्यंतची २४ तासांची सरासरी) मुंबईचा एक्यूआय १०२ म्हणजे 'मध्यम'. प्रमुख प्रदूषक पीएम१० हे धूलिकण; २६ पैकी २३ केंद्रांची नोंद.
• आदल्या दिवशी, २१ ऑक्टोबरला हा निर्देशांक ११३ ('मध्यम') होता आणि तेव्हा प्रमुख प्रदूषक पीएम२.५ होते.
• २२ ऑक्टोबरला शेजारची शहरे: नवी मुंबई १०४ आणि ठाणे १०४ ('मध्यम'), कल्याण ९७ ('समाधानकारक'). त्याच बुलेटिनमध्ये दिल्लीचा निर्देशांक २२३ ('खराब') होता.
• 'जगातील तिसरे सर्वाधिक प्रदूषित शहर' हा उल्लेख आयक्यूएअर या खासगी कंपनीच्या लाइव्ह यादीतील आहे. २२ ऑक्टोबरला १२२ प्रमुख शहरांच्या या यादीत मुंबई तिसरी होती आणि आठवडाभरापूर्वी पाचवी होती, असे 'नवभारत लाइव्ह'ने म्हटले आहे. ही यादी दर तासाला बदलते आणि ती अमेरिकी एक्यूआयवर आधारित असल्याने सीपीसीबीच्या आकड्याशी थेट तुलना करता येत नाही.

दिवाळीत काय लक्षात ठेवावे

• रस्ते, गल्ल्या, पदपथ अशा कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणी फटाके फोडू नका. ही मनाई वर्षभर आहे, केवळ सणापुरती नाही.
• रुग्णालय, शाळा, न्यायालय किंवा सरकारी कार्यालयाजवळ फटाके अजिबात नकोत.
• फटाके फोडण्याच्या वेळेबाबत महापालिका-एमपीसीबीची २४ ऑक्टोबरपर्यंत येणारी जाहीर सूचना आणि पोलिसांचे आदेश पाहा. मुंबईसाठी यंदाची वेळ जाहीर झाल्याचे वृत्त अद्याप आमच्या पाहण्यात नाही.
• ध्वनिक्षेपक वापरणाऱ्या मिरवणुकीसाठी पोलिसांची परवानगी घ्यावी लागते आणि ती ठळकपणे लावावी लागते, असा २२ सप्टेंबरचा निर्देश आहे.
• आपल्या भागाची हवा तपासण्यासाठी सीपीसीबीचे 'समीर' (SAMEER) ॲप किंवा airquality.cpcb.gov.in पाहा. भारतीय एक्यूआय: ० ते ५० चांगली, ५१ ते १०० समाधानकारक, १०१ ते २०० मध्यम, २०१ ते ३०० खराब, ३०१ ते ४०० अतिशय खराब, ४०१ ते ५०० गंभीर.

आरोग्याची काळजी

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या हवा प्रदूषणविषयक सूचनांनुसार:

• लहान मुले, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ, हृदय किंवा फुफ्फुसाचे आजार असलेले आणि दिवसभर बाहेर काम करणारे यांना धोका अधिक असतो.
• निर्देशांक 'खराब' किंवा त्याहून वाईट असेल तर पहाटे आणि रात्री उघड्यावर व्यायाम टाळा; त्या वेळेत दारे-खिडक्या बंद ठेवा.
• फटाके टाळा आणि कचरा, पाने उघड्यावर जाळू नका.
• मास्क लावायचा असेल तर नीट बसणारा एन९५ किंवा एन९९ मास्क वापरा; कापडी मास्क किंवा रुमाल पुरेसे नाहीत.
• धाप लागणे, खोकला, छातीत दुखणे किंवा डोळे लाल होऊन पाणी येणे असा त्रास झाल्यास डॉक्टरांना दाखवा.

पुढील सुनावणी सोमवार, २६ ऑक्टोबरला आहे. त्या दिवशी महापालिका, पोलीस आणि एमपीसीबी कोणती माहिती देतात, याकडे लक्ष असेल.

माहिती स्रोत: फ्री प्रेस जर्नल (२२ ऑक्टोबर); फ्री प्रेस जर्नल मराठी; सकाळ; ईटीव्ही भारत मराठी (२२ ऑक्टोबर); आउटलुक इंडिया; आपलं महानगर; फ्री प्रेस जर्नल (१५ ऑक्टोबर); यूएनआय (१५ ऑक्टोबर); सीपीसीबी दैनंदिन एक्यूआय बुलेटिन (२२ ऑक्टोबर २०२६); सीपीसीबी दैनंदिन एक्यूआय बुलेटिन (२१ ऑक्टोबर २०२६); नवभारत लाइव्ह (२२ ऑक्टोबर); केंद्रीय आरोग्य मंत्रालय: हवा प्रदूषणविषयक आरोग्य सूचना