दिवाळीपूर्वी एफडीएची कारवाई: मुंबईत ९ खाद्य आस्थापनांचे परवाने निलंबित; पुणे विभागात मिथेनॉलचे १५ परवाने रद्द, २८ निलंबित

दिवाळीच्या खरेदीला वेग आला असताना अन्न व औषध प्रशासनाने (एफडीए) राज्यात दोन आघाड्यांवर कारवाई केली आहे. मुंबईत अस्वच्छता आणि अन्नसुरक्षा नियमांच्या उल्लंघनामुळे ९ खाद्य आस्थापनांचे परवाने तत्काळ निलंबित झाले. तर पुण्यातील विषारी दारूच्या घटनेनंतर सुरू झालेल्या तपासणीत पुणे विभागातील मिथेनॉलशी संबंधित १५ कंपन्यांचे परवाने रद्द आणि २८ कंपन्यांचे परवाने निलंबित झाले आहेत.

एका नजरेत

• राज्यभरातील तपासणी: २१ आणि २२ ऑक्टोबर २०२६; एफडीएचे निवेदन गुरुवारी (२२ ऑक्टोबर) प्रसिद्ध
• परवाने निलंबित: ११ आस्थापना (मुंबई ९; छत्रपती संभाजीनगर विभाग २)
• जप्त अन्नसाठा: एकूण ३७,९९१.४ किलो, अंदाजित किंमत सुमारे ₹५४.६६ लाख
• पुणे विभाग (मिथेनॉल): १०२ परवानाधारक कंपन्यांची तपासणी; १५ परवाने रद्द, २८ निलंबित
• कारवाईचा आधार: अन्नसुरक्षा व मानके कायदा (खाद्य आस्थापना); मिथेनॉलसाठी विष कायदा आणि महाराष्ट्र विष नियम

मुंबई: कोणत्या भागांत, कोणत्या त्रुटी

एफडीएच्या निवेदनानुसार हॉटेल, रेस्टॉरंट, बेकरी आणि कॅन्टीनच्या तपासणीत गंभीर त्रुटी आढळल्या. स्वयंपाकघर आणि सांडपाण्याच्या व्यवस्थेत अस्वच्छता, गंज चढलेले रॅक आणि भांडी, परत आलेला शिळा पाव ताज्या मालात मिसळणे, तापमानाच्या नोंदी अपूर्ण असणे, अन्न हाताळणाऱ्या कामगारांकडे वैद्यकीय प्रमाणपत्र नसणे आणि काही ठिकाणी मिठाईत परवानगी नसलेले खाद्यरंग वापरणे, ही त्यातील प्रमुख कारणे आहेत.

मुंबईत ९ परवाने निलंबित झाल्याचे एफडीएने सांगितले आहे; प्रसिद्ध झालेल्या यादीत मात्र ८ आस्थापनांची नावे आणि ठिकाणे आहेत:

• एस. के. बेकरी (माझगाव)
• नेकझाद रेस्टॉरंट (ग्रँट रोड)
• फूडीज मल्टी क्युझिन (वांद्रे पश्चिम)
• अरेबियन लुक्मा (जोगेश्वरी पश्चिम)
• झिड्झ फूड अँड हॉस्पिटॅलिटी / दिल्ली झायक (कुर्ला पश्चिम)
• लाइट बाइट फूड्स प्रा. लि. (यू मी), आर सिटी मॉल (घाटकोपर पश्चिम)
• बिक्कगाने बिर्याणी एलएलपी (गोवंडी)
• ज्युबिलंट फूडवर्क्स लि. (डॉमिनोज पिझ्झा) (भांडुप पश्चिम)

छत्रपती संभाजीनगर विभागात बीडमधील डॉमिनोज पिझ्झाचे दालन आणि परभणीच्या रहमत नगरमधील के. के. बेकर्स यांचे परवाने निलंबित झाले. निलंबन किती काळ राहील, हे निवेदनात स्पष्ट केलेले नाही.

राज्यभरात कुठे काय जप्त झाले

• कोकण विभाग: नेरूळ (नवी मुंबई) येथील आरडीसी ॲग्रो व्हेंचर्स प्रा. लि. येथून ३३,२८६ किलो राजमा व कडधान्ये (सुमारे ₹५०.०५ लाख); माल निकृष्ट आणि चुकीच्या लेबलचा असल्याचा संशय
• नाशिक विभाग: सिन्नर आणि नाशिकमधील आस्थापनांतून सोयाबीन तेल, बटर, तूप, पिवळी शेव व पापडी असे ४८३.४ किलो (सुमारे ₹१.७० लाख); एका ठिकाणी प्रयोगशाळा, तांत्रिक व्यक्ती आणि विश्लेषण अहवाल नसल्याचे आढळले
• छत्रपती संभाजीनगर विभाग: जाधववाडीतील औरंगाबाद कोल्ड स्टोरेज एलएलपीमधून गूळ आणि बडीशेप मिळून ४,२२२ किलो (सुमारे ₹२.९१ लाख)

एफडीए आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी सप्टेंबरमध्ये वर्षभरातील सर्व सणांसाठी एकच स्थायी आदेश जाहीर केला होता. त्यात दिवाळी सर्वाधिक जोखमीच्या पहिल्या गटात आहे. मिठाई, पनीर, तूप, सुकामेवा यांसारख्या पदार्थांची मागणी सणांत वाढते, त्यामुळे भेसळीचा धोकाही वाढतो, असे त्यांनी तेव्हा सांगितले होते.

पुणे: विषारी दारूनंतर मिथेनॉल कंपन्यांवर कारवाई

हे प्रकरण दोन स्वतंत्र पातळ्यांवर आहे. विषारी दारू विक्री आणि मृत्यूंचा गुन्हेगारी तपास पोलिसांकडे, आता राज्य गुन्हे अन्वेषण विभागाकडे (सीआयडी) आहे. मिथेनॉल हा महाराष्ट्र विष नियमांनुसार अधिसूचित विषारी पदार्थ असल्याने त्याचे परवाने एफडीएच्या अखत्यारीत येतात आणि ताजी कारवाई त्या परवान्यांवरील आहे.

• मे २०२६ अखेरीस (२६ ते २८ मे) दापोडी आणि हडपसर पोलीस ठाण्यांच्या हद्दीत हातभट्टीची दारू प्यायल्यानंतर अनेकांचा मृत्यू झाला. ताज्या वृत्तांनुसार मृतांची संख्या १९ आहे; घटनेनंतरच्या दिवसांत वेगवेगळ्या माध्यमांनी वेगवेगळे आकडे दिले होते.
• २९ मे रोजी दाखल झालेले दोन्ही प्रमुख गुन्हे पोलीस महासंचालकांनी सीआयडीकडे वर्ग केले. भारतीय न्याय संहिता आणि दारूबंदी कायद्याच्या कलमांखाली गुन्हे दाखल असून अनेक आरोपींना अटक झाली आहे.
• जूनमध्ये एफडीएने भिवंडीतील एका मिथेनॉल पुरवठादार कंपनीचा परवाना रद्द केला आणि कंपनीच्या मालकांविरुद्ध नारपोली पोलीस ठाण्यात विष कायद्यानुसार गुन्हा दाखल झाला.
• पुणे विभागात राज्यातील सर्वाधिक मिथेनॉल कंपन्या आहेत. गेल्या चार महिन्यांत सर्व १०२ परवानाधारक कंपन्यांची तपासणी पूर्ण झाली; त्यानंतर १५ परवाने कायमचे रद्द आणि २८ निलंबित करण्यात आले.
• परवाना रद्द करणे आणि निलंबन या वेगळ्या प्रशासकीय प्रक्रिया आहेत. नवे नियम न करता सध्याच्या नियमांची काटेकोर अंमलबजावणी आणि यापुढेही नियमित देखरेख सुरू राहील, असे एफडीएच्या पुणे विभागाचे सहायक आयुक्त गिरीश हुकरे यांनी सांगितले.

सीआयडी तपासातील आरोपपत्राबाबत अधिकृत माहिती आम्हाला उपलब्ध झालेली नाही.

दिवाळीची मिठाई, खवा घेताना काय पाहावे

• सुटी मिठाई: दुकानात मिठाई ठेवलेल्या ट्रे किंवा डब्यावर 'बेस्ट बिफोर' (या तारखेपूर्वी वापरा) तारीख लावणे १ ऑक्टोबर २०२० पासून एफएसएसएआयने बंधनकारक केले आहे. उत्पादनाची तारीख लावणे ऐच्छिक आहे. ट्रेवर तारीख नसेल तर दुकानदाराला विचारा.
• परवानाधारक दुकान: एफएसएसएआयचा १४ अंकी परवाना किंवा नोंदणी क्रमांक बिलावर छापणे १ ऑक्टोबर २०२१ पासून सर्व खाद्य व्यावसायिकांना बंधनकारक आहे. बिल मागा; क्रमांक नसणे हे नियमभंग किंवा नोंदणी नसल्याचे लक्षण मानले जाते.
• क्रमांक पडताळा: बिलावरील क्रमांकावरून त्या व्यवसायाची माहिती एफएसएसएआयच्या पोर्टलवर किंवा 'फूड सेफ्टी कनेक्ट' ॲपवर पाहता येते.
• पॅकबंद पदार्थ: खरेदीवेळी पॅकिंग, लेबल, उत्पादन आणि अंतिम वापराची तारीख तपासा.
• संशय आला तर: पदार्थ भेसळयुक्त किंवा खराब वाटल्यास खरेदीचे बिल जपून ठेवा आणि खालीलपैकी एका मार्गाने तक्रार करा.

तक्रार कुठे करायची

• महाराष्ट्र एफडीए टोल-फ्री क्रमांक: १८०० २२२ ३६५
• ई-मेल: jc-foodhq@gov.in
• एफडीएचे ऑनलाइन तक्रार पोर्टल: complaints.mahafda.in (मराठी, हिंदी किंवा इंग्रजीत बोलून तक्रार नोंदवता येते आणि तिची स्थिती पाहता येते)
• एफएसएसएआयची २४ तास हेल्पलाइन: १८००११२१००; तसेच 'फूड सेफ्टी कनेक्ट' मोबाइल ॲप

स्रोत: प्रहार (एफडीएची राज्यभरातील कारवाई, २२ ऑक्टोबर); न्यूज२४ (११ आस्थापनांची यादी आणि जप्ती, २२ ऑक्टोबर); एशियानेट न्यूजेबल (तपासणीतील त्रुटी, २२ ऑक्टोबर); महाईन्यूज (ग्राहकांसाठी सूचना, २२ ऑक्टोबर); तरुण भारत (पुणे विभागातील मिथेनॉल कारवाई, २२ ऑक्टोबर); पुणेकर न्यूज (१५ रद्द, २८ निलंबित, २२ ऑक्टोबर); पुणेकर न्यूज (सीआयडी तपास आणि गुन्हे, २ जून); फ्री प्रेस जर्नल (भिवंडीतील कंपनीचा परवाना रद्द, ६ जून); द न्यूज मिल / एएनआय (सणांसाठी स्थायी आदेश, सप्टेंबर); ॲग्रो अँड फूड प्रोसेसिंग (सुट्या मिठाईवर 'बेस्ट बिफोर' तारीख); फूडटेकबिझ (बिलावर एफएसएसएआय क्रमांक); नवभारत लाइव्ह (एफडीए टोल-फ्री क्रमांक आणि ई-मेल); पुणे पल्स (एफडीएचे तक्रार पोर्टल); एफएसएसएआय (हेल्पडेस्क)