वसुबारस २०२६ गुरुवारी, ५ नोव्हेंबरला: सवत्स धेनू पूजेची प्रदोषकाळातील वेळ, द्वादशी तिथी आणि दिवाळीचे सर्व दिवस

महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात वसुबारसेने होते. यंदा वसुबारस म्हणजेच गोवत्स द्वादशी गुरुवार, ५ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. मुंबईसाठीच्या द्रिक पंचांगानुसार त्या दिवशी गाय-वासराच्या पूजेसाठी प्रदोषकाळाची वेळ सायंकाळी ६.०३ ते रात्री ८.३५ अशी आहे. विशेष म्हणजे रमा एकादशीही याच गुरुवारी येत आहे.

वसुबारस २०२६: तारीख आणि वेळा (मुंबई)

• वसुबारस (गोवत्स द्वादशी): गुरुवार, ५ नोव्हेंबर २०२६
• प्रदोषकाळातील पूजा: सायंकाळी ६.०३ ते रात्री ८.३५ (२ तास ३२ मिनिटे)
• द्वादशी तिथी सुरू: गुरुवार, ५ नोव्हेंबर, सकाळी १०.३५
• द्वादशी तिथी समाप्त: शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर, सकाळी १०.३०
• रमा एकादशी: गुरुवार, ५ नोव्हेंबर (एकादशी तिथी ४ नोव्हेंबरला सकाळी ११.०३ पासून ५ नोव्हेंबरला सकाळी १०.३५ पर्यंत)
• एकादशीचे पारणे: शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर, सकाळी ६.४१ ते ८.५७

गुरुवारी सकाळी एकादशी तिथी संपून द्वादशी सुरू होते, त्यामुळे यंदा एकादशीचा उपवास आणि वसुबारस एकाच दिवशी आले आहेत. वसुबारसेची पूजा सायंकाळी, गायी चरून परत आल्यानंतर प्रदोषकाळात करण्याचा संकेत आहे. मराठी पंचांगात हा दिवस आश्विन वद्य द्वादशी म्हणून येतो; उत्तर भारतातील पौर्णिमान्त पद्धतीत त्यालाच कार्तिक कृष्ण द्वादशी म्हटले जाते. वरील वेळा मुंबईच्या आहेत; इतर गावांत त्या काही मिनिटांनी पुढे-मागे होऊ शकतात.

वसुबारस कशी साजरी होते

‘वसु’ म्हणजे धन आणि ‘बारस’ म्हणजे द्वादशी, असा या नावाचा अर्थ सांगितला जातो. या दिवशी वासरासह गायीची, म्हणजे सवत्स धेनूची, पूजा होते. समुद्रमंथनातून निघालेल्या नंदा नावाच्या कामधेनूच्या नावाने हे व्रत केले जाते, अशी कथा आहे. शेतीवर चालणाऱ्या ग्रामीण घरांत गायी-वासरे हेच मोठे धन मानले जात असल्याने खेड्यांमध्ये या पूजेला वेगळेच महत्त्व आहे.

• गोठ्यातील गाय-वासराला आंघोळ घालून अंगाला हळद लावली जाते आणि गळ्यात फुलांच्या माळा घातल्या जातात.
• घरातील सुवासिनी गायीच्या पायांवर पाणी घालतात, हळद-कुंकू, फुले आणि अक्षता वाहतात आणि निरांजनाने ओवाळतात.
• गुरे असलेल्या घरांत त्या दिवशी पुरणाचा स्वयंपाक होतो आणि केळीच्या पानावर पुरणपोळीचा नैवेद्य गायीला खाऊ घातला जातो.
• घरी गाय नसेल तर गाय-वासराची मूर्ती किंवा चित्र सजवून त्याची पूजा करण्याची पद्धत आहे.
• दिवाळीतली रोजची रांगोळी याच दिवसापासून अंगणात काढायला सुरुवात होते.
• मुला-बाळांचे आरोग्य आणि सुख लाभावे, या भावनेने स्त्रिया ही पूजा करतात.

उपवास आणि आहाराचे नियम

अनेक स्त्रिया वसुबारसेला उपवास करतात. नवराष्ट्रने दिलेल्या माहितीनुसार मराठी घरांत या दिवशी गहू आणि मूग खाल्ले जात नाहीत आणि उपवास सोडताना स्त्रिया गवारीच्या शेंगांची भाजी आणि बाजरीची भाकरी खातात. द्रिक पंचांगानुसार व्रत करणारे दिवसभर गव्हाचे आणि दुधाचे पदार्थ टाळतात; दूध, तूप, दही, खीर, ताक आणि तेलात तळलेले पदार्थही त्या दिवशी वर्ज्य मानले जातात. हे नियम घराघरात थोडे वेगळे असतात, त्यामुळे आपापल्या कुटुंबातील रीत पाळली जाते.

दिवाळी २०२६ चे दिवस

• वसुबारस: गुरुवार, ५ नोव्हेंबर
• धनत्रयोदशी: शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर
• नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन: रविवार, ८ नोव्हेंबर
• बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा): मंगळवार, १० नोव्हेंबर
• भाऊबीज: बुधवार, ११ नोव्हेंबर

राज्य सरकारच्या २०२६ च्या सार्वजनिक सुट्ट्यांच्या यादीत लक्ष्मीपूजन (रविवार, ८ नोव्हेंबर) आणि बलिप्रतिपदा (मंगळवार, १० नोव्हेंबर) हे दोनच दिवस आहेत; वसुबारस आणि धनत्रयोदशीला सार्वजनिक सुट्टी नाही.

पूजेच्या नियोजनासाठी

• वसुबारस गुरुवारी, कामकाजाच्या दिवशी आहे आणि पूजेची वेळ संध्याकाळची आहे; फुले, हळद-कुंकू आणि नैवेद्याची तयारी बुधवारीच करून ठेवल्यास घाई होणार नाही.
• शहरात घरी गाय नसल्याने जवळच्या गोशाळेत किंवा गोठ्यात पूजेला जाणार असाल, तर तिथे आधी विचारून वेळ ठरवा आणि जनावरांना काय खाऊ घालायचे तेही तिथल्या लोकांनाच विचारा.
• एकादशी आणि वसुबारस दोन्हींचा उपवास करणाऱ्यांसाठी एकादशीचे पारणे शुक्रवारी सकाळी ६.४१ ते ८.५७ या वेळेत आहे (मुंबई).
• आपल्या गावासाठी नेमकी वेळ स्थानिक पंचांगात पाहावी.

माहिती स्रोत: द्रिक पंचांग (गोवत्स द्वादशी, मुंबई); द्रिक पंचांग (रमा एकादशी, मुंबई); द्रिक पंचांग (दिवाळी दिनदर्शिका, मुंबई); राज्य सरकारची सार्वजनिक सुट्ट्यांची यादी २०२६ (एमएमआरडीए); नवराष्ट्र (वसुबारसेची कथा आणि प्रथा); नवराष्ट्र (गोवत्स द्वादशीचे महत्त्व)