मुंबईची हवा: आयक्यूएअरच्या जागतिक यादीत तिसरी, सरकारी निर्देशांकात 'मध्यम'; दोन आकड्यांचा अर्थ आणि काय काळजी घ्यावी

मुंबई जगातील तिसरे सर्वाधिक प्रदूषित शहर ठरल्याची बातमी बुधवारपासून फिरत आहे. हा क्रमांक आयक्यूएअर (IQAir) या खासगी हवा-गुणवत्ता कंपनीच्या लाइव्ह जागतिक क्रमवारीतील आहे. ही यादी दर तासाला बदलते आणि त्यात जगातील सगळी नव्हे, तर १२० हून थोडी अधिक प्रमुख शहरेच असतात. गुरुवार, २२ ऑक्टोबरला सकाळी सुमारे ११ वाजता आम्ही ती पाहिली तेव्हा मुंबई अमेरिकी एक्यूआय १७० सह तिसऱ्या स्थानी होती. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (सीपीसीबी) अधिकृत बुलेटिननुसार मात्र २१ ऑक्टोबरला मुंबईचा एक्यूआय ११३ होता, म्हणजे 'मध्यम' श्रेणी. दोन्ही आकडे वेगवेगळ्या मोजपट्ट्यांवरचे आहेत, पण ऑक्टोबरमध्ये मुंबईची हवा खालावल्याचे दोन्हींतून दिसते.

आकडे काय सांगतात

• आयक्यूएअर लाइव्ह क्रमवारी (२२ ऑक्टोबर, सकाळी सुमारे ११): पहिले लाहोर (३४५), दुसरे दिल्ली (२४७), तिसरे मुंबई (१७०). हे आकडे अमेरिकी एक्यूआय पद्धतीचे आहेत.
• २१ ऑक्टोबरला वेगवेगळ्या वेळी: आयक्यूएअरचा हवाला देत 'मुंबई लाइव्ह'ने मुंबई दुसऱ्या (१६७) स्थानी असल्याचे, तर इतर माध्यमांनी तिसऱ्या (१६६) स्थानी असल्याचे सांगितले. आठवडाभरापूर्वी मुंबई या यादीत पाचव्या स्थानी होती.
• सीपीसीबीचा मुंबईचा दैनंदिन एक्यूआय (आधीच्या २४ तासांची सरासरी, दुपारी ४ वाजता): १५ ऑक्टोबर ९७ आणि १६ ऑक्टोबर ९९ ('समाधानकारक'); १७ ऑक्टोबर १२०, १८ ऑक्टोबर १२७, १९ ऑक्टोबर ११४, २० ऑक्टोबर १०२ आणि २१ ऑक्टोबर ११३ ('मध्यम').
• २१ ऑक्टोबरला मुंबईतील २६ पैकी २२ केंद्रांची नोंद बुलेटिनमध्ये होती. प्रमुख प्रदूषक पीएम२.५ हे सूक्ष्म धूलिकण होते.
• त्याच दिवशी शेजारची शहरे: नवी मुंबई १०३ ('मध्यम'), ठाणे ९३ आणि कल्याण ७८ ('समाधानकारक').
• 'लोकमत'नुसार गणेशोत्सवापूर्वी मुंबईचा निर्देशांक अवघा ३९ इतका होता; २ ऑक्टोबरपर्यंत तो ११० झाला.

सर्वाधिक प्रदूषण कुठे

शहराचा आकडा ही सर्व केंद्रांची सरासरी असते, त्यामुळे काही भागांत हवा त्याहून बरीच वाईट असते. माध्यमांनी दिलेल्या सीपीसीबीच्या केंद्रनिहाय नोंदी:

• २० ऑक्टोबर: बीकेसी १६०, नेव्ही नगर-कुलाबा १४३, देवनार १२८, भांडुप पश्चिम १२२, अंधेरी पूर्व १२० ('फ्री प्रेस जर्नल').
• २१ ऑक्टोबर: नेव्ही नगर-कुलाबा १६१, खेरवाडी १४२, भांडुप कॉम्प्लेक्स १४० ('मुंबई लाइव्ह').
• बांधकाम आणि विकासकामांमुळे देवनार, चेंबूर, मालाड आणि बीकेसी परिसरात निर्देशांक वाढल्याचे 'टीव्ही९ मराठी'ने म्हटले आहे.

भारतीय मोजपट्टीवर हे सर्व आकडे १०१ ते २०० म्हणजे 'मध्यम' गटात येतात; कोणत्याही केंद्राने 'खराब' (२०१ पेक्षा जास्त) पातळी गाठल्याची नोंद या आकडेवारीत नाही.

दोन आकडे वेगळे का?

• मोजपट्टी वेगळी: आयक्यूएअरचे आकडे अमेरिकी एक्यूआयवर, तर सीपीसीबीचे भारताच्या राष्ट्रीय एक्यूआयवर आहेत. दोन्हींच्या श्रेणी वेगळ्या असल्याने १७० आणि ११३ यांची थेट तुलना करता येत नाही.
• कालावधी वेगळा: सीपीसीबीचे बुलेटिन २४ तासांची सरासरी देते. आयक्यूएअर तासागणिक सरासरी वापरते, त्यामुळे अचानक झालेली वाढ त्यात लवकर दिसते, असे महापालिकेचे अतिरिक्त आयुक्त डॉ. अविनाश ढाकणे यांनी 'इंडियन एक्सप्रेस'ला सांगितल्याचे 'मुंबई लाइव्ह'ने म्हटले आहे.
• स्रोत वेगळे: खासगी मंच सरकारी केंद्रांसोबत इतर सेन्सरची माहितीही वापरतात. त्यामुळे दोन्ही यंत्रणांचे आकडे वेगळे येतात आणि त्यांची थेट तुलना दिशाभूल करू शकते, असे अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे.
• क्रमवारी मर्यादित: आयक्यूएअरच्या या यादीत जगातील सर्व शहरे नसून (आम्ही पाहिली तेव्हा) १२६ प्रमुख शहरे होती आणि ती दर तासाला बदलते. त्यामुळे 'तिसरा क्रमांक' हे त्या तासाचे चित्र आहे.

हवा का खालावली? अधिकारी आणि तज्ज्ञ काय म्हणतात

• पावसाळ्यानंतर बांधकामे पुन्हा सुरू होतात आणि ऋतू बदलताना हवेतील आर्द्रता घटते, त्यामुळे निर्देशांक वाढेल हे गृहीत धरून महापालिकेने आपला कृती आराखडा तयार केला ('फ्री प्रेस जर्नल', २ ऑक्टोबर).
• बांधकामाची ठिकाणे धुळीचा मोठा स्रोत आहेत; शहरातील कणरूपी प्रदूषणात बेकऱ्यांचा वाटा सुमारे ३.५ टक्के आहे, असे महापालिकेच्या पर्यावरण विभागातील एका अधिकाऱ्याने सांगितले ('फ्री प्रेस जर्नल', २० ऑक्टोबर).
• बांधकामाची धूळ, मेट्रो आणि बुलेट ट्रेनसारखे प्रकल्प, वाहनांचा धूर आणि कचरा जाळणे ही कारणे, तसेच पावसाळ्यानंतर वाऱ्याचा वेग मंदावल्याने प्रदूषक साचून राहणे ('टीव्ही९ मराठी', १८ ऑक्टोबर).
• काही तज्ज्ञांनी याचा संबंध एल निनोशी जोडला आहे: उष्ण-दमट हवामान आणि मंद वाऱ्यांमुळे प्रदूषक जमिनीलगत अडकून राहतात ('मुंबई लाइव्ह', २१ ऑक्टोबर).

महापालिका काय करत आहे

मुंबई महापालिकेने ऑक्टोबरच्या सुरुवातीला 'वायू प्रदूषण नियंत्रण व अंमलबजावणी कृती आराखडा-२०२६' जाहीर केला. त्यातील प्रमुख तरतुदी आणि आतापर्यंतची कारवाई:

• प्रत्येक प्रभागात किमान १० प्रदूषण हॉटस्पॉट; प्रत्येकावर देखरेखीसाठी स्वतंत्र अधिकारी.
• बांधकाम आणि पाडकाम स्थळांसाठी २८ नियम; उल्लंघन केल्यास कारणे दाखवा नोटीस, काम थांबवण्याचा आदेश आणि गरज पडल्यास सील. प्रत्येक पथक रोज किमान दोन ठिकाणी तपासणी करणार.
• पाडकामाला कुंपण, ढिगारा ताडपत्रीने झाकणे आणि सतत पाण्याचे फवारे बंधनकारक. प्रकल्पाच्या आकारानुसार लगतचा १०० ते ५०० मीटर रस्ता स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी विकासकांवर.
• डेब्रिज वाहून नेणारी वाहने झाकलेली हवीत आणि रस्त्यावर येण्यापूर्वी त्यांची चाके धुतलेली हवीत; त्यांच्या फेऱ्यांवर 'मुंबई डेब्रिज कंट्रोल अँड ट्रॅकिंग सिस्टिम'द्वारे लक्ष.
• उघड्यावर कचरा जाळण्यावर प्रभाग मार्शल आणि सीसीटीव्हीद्वारे नजर; वर्दळीच्या मार्गांवर पीयूसी तपासणी.
• एखाद्या केंद्रावर एक्यूआय २०० पार गेल्यास रस्ते धुणे, पाणी फवारणी यांसारखे जादा उपाय; सलग तीन दिवस ३०० पेक्षा जास्त राहिल्यास त्या केंद्राच्या २ किमी परिघातील प्रदूषणकारी कामे बंद ठेवण्याची तरतूद.
• शहरात सुमारे ३,२०० बांधकामे सुरू असून त्यापैकी ३,१६६ ठिकाणी, मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार, एक्यूआय दाखवणारे फलक लागले आहेत.
• शहरातील ५९३ बेकऱ्यांपैकी ३५४ कोळसा किंवा लाकडावर चालत होत्या; त्यातील १७४ स्वच्छ इंधनाकडे वळल्या आहेत आणि ६९ चे रूपांतर सुरू आहे.
• १९ ऑक्टोबरला के-पश्चिम प्रभागाने ओशिवरा येथील एका पुनर्विकास प्रकल्पाला धुळीच्या तक्रारींनंतर काम थांबवण्याची नोटीस दिली आणि ३५,००० रुपये दंड केला ('मुंबई लाइव्ह').

हवेची अचूक पातळी कशी पाहावी

• सीपीसीबीचे 'समीर' (SAMEER) ॲप: राष्ट्रीय एक्यूआयची शहरनिहाय तासागणिक माहिती देते. केंद्र सरकारच्या आरोग्य सूचनांमध्येही याच ॲपची शिफारस आहे.
• सीपीसीबीचे airquality.cpcb.gov.in हे संकेतस्थळ: प्रत्येक केंद्राची ताजी नोंद. रोजचे शहरनिहाय बुलेटिन दुपारी ४ वाजता cpcb.nic.in वर येते.
• शहराच्या सरासरीपेक्षा आपल्या घराजवळच्या केंद्राची नोंद पाहा. सरासरी काढल्याने भागनिहाय फरक लपतो, असे सीपीसीबीनेही बुलेटिनमध्ये नमूद केले आहे.
• दोन आकड्यांची तुलना करताना मोजपट्टी (भारतीय की अमेरिकी) आणि कालावधी (तासाचा की २४ तासांचा) तपासा.
• भारतीय एक्यूआयच्या श्रेणी: ० ते ५० चांगली, ५१ ते १०० समाधानकारक, १०१ ते २०० मध्यम, २०१ ते ३०० खराब, ३०१ ते ४०० अतिशय खराब, ४०१ ते ५०० गंभीर.

आरोग्यासाठी काय करावे

सीपीसीबीनुसार 'मध्यम' पातळीवर फुफ्फुसाचे आजार, दमा किंवा हृदयविकार असलेल्यांना श्वास घेताना त्रास होऊ शकतो. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या हवा प्रदूषणविषयक आरोग्य सूचनांमधील (एनपीसीसीएचएच) प्रमुख मुद्दे:

• लहान मुले, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक, हृदय किंवा फुफ्फुसाचे आजार असलेले आणि दिवसभर बाहेर काम करणारे हे अधिक जोखमीचे गट आहेत. 'मध्यम' पातळीला त्यांनी बाहेर दीर्घ वेळ किंवा जोरदार श्रम टाळावेत.
• संथ, गर्दीच्या वाहतुकीचे रस्ते, बांधकाम-पाडकामाची ठिकाणे आणि प्रदूषणकारी उद्योगांचा परिसर शक्यतो टाळा.
• एक्यूआय 'खराब' किंवा त्याहून वाईट असेल तेव्हा पहाटे आणि उशिरा संध्याकाळी चालणे, धावणे, व्यायाम टाळा; त्या वेळी दारे-खिडक्या बंद ठेवा आणि गरज असल्यास दुपारी १२ ते ४ दरम्यान हवा खेळती ठेवा.
• मास्क वापरायचा असल्यास एन९५ किंवा एन९९ थोड्या वेळाच्या संपर्कासाठी उपयोगी ठरतो, पण तो नाक-तोंडावर नीट बसलेला हवा आणि सूचनेनुसार बदलायला हवा. कापडी किंवा कागदी मास्क, रुमाल आणि स्कार्फ परिणामकारक नाहीत.
• कचरा, पाने किंवा लाकूड उघड्यावर जाळू नका; फटाके टाळा; बंद खोलीत डासांची कॉइल किंवा उदबत्ती जाळू नका; घरात झाडण्याऐवजी ओल्या फडक्याने पुसा.
• धाप लागणे, चक्कर येणे, खोकला, छातीत अस्वस्थता किंवा दुखणे, डोळे लाल होणे किंवा पाणी येणे असे त्रास झाल्यास जवळच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. दीर्घ आजार असलेल्यांनी आपली औषधे जवळ ठेवावीत.

दिवाळीच्या दिवसांत निर्देशांक आणखी वाढण्याची शक्यता 'लोकमत'ने वर्तवली आहे. त्यामुळे येत्या काही आठवड्यांत रोज आपल्या भागाचा एक्यूआय पाहून बाहेरच्या कामांचे नियोजन करणे उपयुक्त ठरेल.

माहिती स्रोत: सीपीसीबी दैनंदिन एक्यूआय बुलेटिन (२१ ऑक्टोबर २०२६); सीपीसीबी दैनंदिन एक्यूआय बुलेटिन (२० ऑक्टोबर २०२६); आयक्यूएअर: जागतिक हवा गुणवत्ता क्रमवारी (लाइव्ह); केंद्रीय आरोग्य मंत्रालय: हवा प्रदूषणविषयक आरोग्य सूचना (एनपीसीसीएचएच); फ्री प्रेस जर्नल (२० ऑक्टोबर); फ्री प्रेस जर्नल (२ ऑक्टोबर); मुंबई लाइव्ह (२१ ऑक्टोबर); मुंबई लाइव्ह (२० ऑक्टोबर); टीव्ही९ मराठी (२२ ऑक्टोबर); लोकमत (२२ ऑक्टोबर)