तुळशी विवाह २०२६: द्वादशी शनिवारी, २१ नोव्हेंबरला; कार्तिकी एकादशीपासून त्रिपुरारी पौर्णिमेपर्यंत (२४ नोव्हेंबर) तुळशीची लग्ने, त्यानंतर लग्नसराई

दिवाळी संपली की महाराष्ट्रातील घराघरात तुळशीच्या लग्नाची तयारी सुरू होते. द्रिक पंचांगच्या मुंबई आणि पुण्याच्या दिनदर्शिकेनुसार यंदा तुळशी विवाहाचा मुख्य दिवस शनिवार, २१ नोव्हेंबर आहे. त्या दिवशी सूर्योदयापूर्वीच, सकाळी ६.३१ वाजता द्वादशी सुरू होते आणि ती रविवार, २२ नोव्हेंबरच्या पहाटे ४.५६ पर्यंत आहे.

महाराष्ट्रात कार्तिक शुद्ध एकादशी (कार्तिकी किंवा प्रबोधिनी एकादशी) ते कार्तिक पौर्णिमा या काळात कोणत्याही एका संध्याकाळी तुळशीचे लग्न लावण्याची प्रथा आहे; बहुतेक घरांमध्ये ते द्वादशीला लागते. यंदा हा काळ २० ते २४ नोव्हेंबर असा आहे.

महत्त्वाच्या तारखा (२०२६)

• प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशी: शुक्रवार, २० नोव्हेंबर. एकादशी तिथी २० नोव्हेंबरला सकाळी ७.१५ पासून २१ नोव्हेंबरला सकाळी ६.३१ पर्यंत.
• गौण (दुसरी) एकादशी: शनिवार, २१ नोव्हेंबर. द्रिक पंचांग ती स्वतंत्रपणे दाखवते.
• तुळशी विवाह (द्वादशी): शनिवार, २१ नोव्हेंबर. द्वादशी सकाळी ६.३१ ते २२ नोव्हेंबरच्या पहाटे ४.५६.
• कार्तिक (त्रिपुरारी) पौर्णिमा: मंगळवार, २४ नोव्हेंबर. पौर्णिमा तिथी २३ नोव्हेंबरला रात्री ११.४२ पासून २४ नोव्हेंबरला रात्री ८.२३ पर्यंत.
• तुळशी विवाहाचा कालावधी: २० ते २४ नोव्हेंबर.

एकादशी दोन दिवस का दिसते?

काही दिनदर्शिकांमध्ये एकादशी लागोपाठच्या दोन तारखांना दिसते. स्मार्त आणि भागवत (वारकरी, वैष्णव) परंपरांमध्ये एकादशीचा दिवस ठरवण्याचे नियम वेगळे आहेत, त्यामुळे असे होते. यंदा द्रिक पंचांग मुख्य एकादशी २० नोव्हेंबरला आणि गौण एकादशी २१ नोव्हेंबरला दाखवते. आपल्या घरची किंवा संप्रदायाची परंपरा पाहूनच उपवासाचा दिवस ठरवावा.

महाराष्ट्रात तुळशीचे लग्न कसे लावतात

• अंगणातील किंवा गॅलरीतील तुळशी वृंदावन गेरू आणि चुन्याने रंगवून सजवले जाते. अनेक घरांत वृंदावनावर 'बोर, चिंच, आवळा, कृष्णदेव सावळा' ही ओळ लिहिली जाते.
• वृंदावनात बोरे, चिंचा, आवळे, सीताफळ अशी हंगामी फळे ठेवली जातात.
• तुळशीला हळद-तेल लावून मंगल स्नान घातले जाते आणि नवे वस्त्र नेसवले जाते.
• तुळशीवर उसाचा किंवा ज्वारीच्या ताटांचा (धांड्याचा) छोटा मांडव उभारला जातो.
• संध्याकाळी बाळकृष्ण (किंवा शालिग्राम) आणि तुळस यांच्यामध्ये अंतरपाट धरून मंगलाष्टके म्हटली जातात, अक्षता टाकल्या जातात आणि अंतरपाट दूर होताच टाळ्या वाजवल्या जातात.
• त्यानंतर तुळशीचे कन्यादान, मंत्रपुष्प आणि आरती होते.
• प्रसादात सहसा ऊस, नारळाची मिठाई, फळे आणि शेंगदाणे असतात.

लग्नसराईचे मुहूर्त (नोव्हेंबर-डिसेंबर २०२६)

तुळशीचे लग्न लागले की घरांमधील विवाह, साखरपुडे अशा शुभकार्यांना सुरुवात होते. द्रिक पंचांगने मुंबई आणि पुण्यासाठी दिलेल्या यादीत २० नोव्हेंबरपर्यंत चातुर्मासामुळे एकही विवाह मुहूर्त नाही. त्यानंतरच्या तारखा अशा:

• नोव्हेंबर: २१ (शनिवार), २४ (मंगळवार), २५ (बुधवार), २६ (गुरुवार)
• डिसेंबर: २ (बुधवार), ३ (गुरुवार), ४ (शुक्रवार), ५ (शनिवार), ६ (रविवार), ११ (शुक्रवार), १२ (शनिवार)

याच यादीत १६ डिसेंबरपासून सौर महिन्यामुळे विवाह वर्ज्य दाखवले आहेत. मुहूर्तांच्या तारखा आणि वेळा प्रत्येक पंचांगात थोड्याफार वेगळ्या असू शकतात; लग्नाची तारीख ठरवताना आपले पंचांग आणि गुरुजींचा सल्ला घ्यावा.

तयारीसाठी

• तुळशी विवाहाचा मुख्य दिवस शनिवारी असल्याने नोकरदार कुटुंबांनाही संध्याकाळी विधीसाठी वेळ मिळू शकतो.
• आपल्या घरी एकादशी, द्वादशी की पौर्णिमेला लग्न लावण्याची परंपरा आहे, ते आधीच ठरवून ऊस, फळे आणि पूजेचे साहित्य त्याआधी आणून ठेवा.
• डिसेंबरमध्ये १२ तारखेनंतर मुहूर्त नसल्याने नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्ये लग्न ठरवणाऱ्यांनी मंगल कार्यालय, केटरर आणि प्रवासाचे आरक्षण लवकर करावे.

माहिती स्रोत: द्रिक पंचांग (तुळशी विवाह, मुंबई); द्रिक पंचांग (तुळशी विवाह, पुणे); द्रिक पंचांग (प्रबोधिनी एकादशी); द्रिक पंचांग (पौर्णिमा २०२६); द्रिक पंचांग (विवाह मुहूर्त २०२६); मराठी विकिपीडिया (तुळशी विवाह); फ्री प्रेस जर्नल मराठी