कार्तिकी एकादशी २०२६: पंढरपूरची यात्रा २१ नोव्हेंबरला, प्रशासनाच्या नियोजन बैठकीनुसार; एकादशी तिथी, पारण्याच्या वेळा आणि तुळशी विवाह, त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या तारखा

आषाढीप्रमाणेच कार्तिकी एकादशीलाही विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी राज्याच्या कानाकोपऱ्यातून वारकरी पंढरपुरात दाखल होतात. यंदा कार्तिक शुद्ध एकादशी शनिवार, २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी असून पंढरपूरचा यात्रा कालावधी मंगळवार, १० नोव्हेंबर ते शनिवार, २८ नोव्हेंबर असा असेल, असे पंढरपूरचे प्रांताधिकारी सचिन इथापे यांनी यात्रा नियोजनाच्या बैठकीत सांगितले. द्रिक पंचांगात मात्र एकादशीचे व्रत दोन दिवस दिले आहे; त्याचे स्पष्टीकरण खाली आहे.

तारखा एका नजरेत

• पंढरपूर यात्रा कालावधी: मंगळवार, १० नोव्हेंबर ते शनिवार, २८ नोव्हेंबर
• प्रबोधिनी एकादशी (स्मार्त व्रत): शुक्रवार, २० नोव्हेंबर
• कार्तिकी एकादशी, पंढरपूर यात्रा (वैष्णव एकादशी): शनिवार, २१ नोव्हेंबर
• तुळशी विवाह (कार्तिक शुद्ध द्वादशी): शनिवार, २१ नोव्हेंबर
• कार्तिकी (त्रिपुरारी) पौर्णिमा: मंगळवार, २४ नोव्हेंबर

एकादशी तिथी आणि पारणे

• एकादशी तिथी: शुक्रवार, २० नोव्हेंबरला सकाळी ७.१५ वाजता सुरू, शनिवार, २१ नोव्हेंबरला सकाळी ६.३१ वाजता समाप्त (पुणे आणि सोलापूर, दोन्हीकडे सारखीच वेळ)
• २० नोव्हेंबरला उपवास केल्यास पारणे शनिवार, २१ नोव्हेंबरला: पुणे दुपारी १.२८ ते ३.४२, सोलापूर दुपारी १.२० ते ३.३४ (हरिवासर दुपारी १२.०७ वाजता संपतो)
• २१ नोव्हेंबरला उपवास केल्यास पारणे रविवार, २२ नोव्हेंबरला: पुणे सकाळी ६.४५ ते ८.५९, सोलापूर सकाळी ६.३५ ते ८.५०
• द्वादशी तिथी: २१ नोव्हेंबरला सकाळी ६.३१ पासून २२ नोव्हेंबरला पहाटे ४.५६ पर्यंत (पुणे)
• पौर्णिमा तिथी: सोमवार, २३ नोव्हेंबरला रात्री ११.४२ पासून मंगळवार, २४ नोव्हेंबरला रात्री ८.२३ पर्यंत (पुणे)

एकादशी दोन दिवस का?

यंदा एकादशी तिथी २० नोव्हेंबरला सकाळी सुरू होऊन दुसऱ्या दिवशी पहाटेच संपते. त्यामुळे द्रिक पंचांगाने स्मार्त परंपरेसाठी शुक्रवार, २० नोव्हेंबर आणि वैष्णव परंपरेसाठी (गौण एकादशी) शनिवार, २१ नोव्हेंबर असे दोन दिवस दिले आहेत. पंढरपुरातील कार्तिकी यात्रा २१ नोव्हेंबरला असल्याचे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे. घरी व्रत करताना आपल्या कुळाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक पंचांग पाहून दिवस ठरवावा.

कार्तिकी वारी म्हणजे काय?

आषाढ शुद्ध एकादशीला निद्रिस्त झालेले देव कार्तिक शुद्ध एकादशीला जागे होतात, अशी श्रद्धा आहे; म्हणून या एकादशीला प्रबोधिनी किंवा देवउठनी एकादशी म्हणतात आणि चातुर्मासाची सांगता होते. आषाढी आणि कार्तिकी या दोन्ही महिन्यांत पंढरपूरची वारी करण्याची वारकरी संप्रदायाची परंपरा शेकडो वर्षांची आहे. एकादशीच्या पहाटे वारकरी चंद्रभागेत स्नान करून विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी रांगेत उभे राहतात. त्याच दिवशी पहाटे मंदिरात राज्य सरकारतर्फे शासकीय महापूजा होते आणि एका वारकरी दाम्पत्याला मानाचे वारकरी म्हणून पूजेचा मान मिळतो.

पंढरपुरात काय तयारी सुरू आहे

प्रांताधिकारी कार्यालयाने सांस्कृतिक भवनात घेतलेल्या बैठकीत यात्रेच्या तयारीचा आढावा घेण्यात आला. कार्तिकी यात्रेत राज्यभरातून आणि शेजारच्या राज्यांतून सुमारे ८ ते १० लाख भाविक येतात, असे इथापे यांनी सांगितले. यंदाची दुष्काळसदृश परिस्थिती पाहता भाविकांना पाण्याची टंचाई जाणवू नये, यासाठी बारकाईने नियोजन करण्याच्या सूचना त्यांनी दिल्या. बैठकीतील मुख्य मुद्दे:

• नगरपालिका: शुद्ध पिण्याचे पाणी, गरजेच्या ठिकाणी बॅरिकेडिंग, पार्किंग आणि नियमित स्वच्छता (मुख्याधिकारी महेश रोकडे)
• मंदिर समिती: दर्शन रांगेत घुसखोरी होऊ नये म्हणून जादा सुरक्षारक्षक; रांगेत पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे आणि स्वच्छता (कार्यकारी अधिकारी श्रीकांत यादव)
• चंद्रभागेचे वाळवंट: स्वच्छता आणि पुरेसा उजेड; पाटबंधारे विभागाने नदीपात्रात पाणी सोडण्याचे नियोजन करावे
• ६५ एकर (भक्तिसागर) परिसर: साफसफाई, वीज आणि पाण्याची सोय
• वाखरीचा जनावरांचा बाजार: जनावरे आणि पशुपालकांसाठी पाणी, पशुवैद्यकीय पथक
• आरोग्य विभागाकडे पुरेसा औषधसाठा; अन्न व औषध प्रशासनाकडून खाद्यपदार्थ आणि प्रसादाच्या दुकानांची तपासणी; स्कायवॉकचे स्ट्रक्चरल ऑडिट

अजून जाहीर व्हायचे

यंदाची शासकीय महापूजा कोणाच्या हस्ते होणार, हे अद्याप जाहीर झालेले नाही. आकाशवाणीच्या वृत्तानुसार कार्तिकीची शासकीय महापूजा दरवर्षी राज्याच्या उपमुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते होते; २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या आचारसंहितेमुळे ती विभागीय आयुक्तांनी केली होती. गेल्या वर्षी, २ नोव्हेंबर २०२५ रोजी, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी सपत्नीक ही पूजा केली होती. यात्रेतील दर्शनाच्या वेळा, एसटीच्या जादा बस आणि विशेष रेल्वेगाड्यांची घोषणाही अजून व्हायची आहे.

पंढरपूरला जाणार असाल तर

• एकादशी शनिवारी आणि पारणे रविवारी असल्याने त्या आठवड्याच्या शेवटी गर्दी सर्वाधिक असण्याची शक्यता आहे; प्रवास आणि मुक्काम आधीच ठरवा.
• एसटीच्या जादा बस आणि विशेष रेल्वेगाड्यांच्या अधिकृत घोषणेकडे लक्ष ठेवा; त्या जाहीर झाल्यावर लगेच आरक्षण करा.
• दर्शन रांगेत घुसखोरी करू नका आणि मंदिर समिती, पोलिसांच्या सूचनांचे पालन करा.
• चंद्रभागेत स्नान करताना प्रशासनाने ठरवलेल्या सुरक्षित जागांचाच वापर करा.

माहिती स्रोत: द्रिक पंचांग (प्रबोधिनी एकादशी, पुणे); द्रिक पंचांग (प्रबोधिनी एकादशी, सोलापूर); द्रिक पंचांग (तुळशी विवाह); द्रिक पंचांग (कार्तिक पौर्णिमा); कटूसत्य (कार्तिकी यात्रा नियोजन बैठक); आकाशवाणी (कार्तिकी महापूजा, २०२५); आकाशवाणी (कार्तिकी महापूजा, २०२४)